TAMGA-Türkiye Göstergebilim Araştırmaları Dergisi

Halkbank’ın “Anneler Günü” reklamının yazınsal göstergebilim açısından çözümlenmesi

Şerife KIZILAY, Murat ELMALI — Wed, 31 Dec 2025 00:00:00 +0300

Reklamlar üretildikleri toplumun kültürel, ideolojik ve toplumsal değerlerini yansıtan metinler olmasının yanı sıra aynı zamanda kurgusal yapılardır. Bu metinlerin anlamsal boyutları, söz konusu kurgusal yapının birbirine eklemlenmesiyle ortaya çıkar. Dolayısıyla ideolojik ve toplumsal çözümlemelerden önce, metnin yapısal işleyişinin ve anlam oluşum süreçlerinin çözümlenmesi gerektiği düşünülmektedir. Bu nedenle mevcut çalışmada Halkbank’ın “Anneler Günü”’ne özel yayımladığı reklam metni yazınsal göstergebilim açısından incelenmiştir. Böylece anlam oluşum süreçleri yapısal olarak ortaya konulmuştur. Çözümleme üç aşamada gerçekleştirilmiştir: söylemsel, anlatısal ve derin yapı. Yapılan göstergebilimsel analiz sonucunda söylemsel yapıda yer alan kişi, uzam ve zaman gibi oluşturucu ögelerin, reklam filminde yer alan ve temel anlatı kişisi olan anneler üzerinde olumlu bir etkisi olduğu saptanmıştır. Anlatısal yapıda anneler özne, çocukların esenliği nesne, Halkbank da yardımcı öge olarak belirlenmiştir. Derin yapıda ise metnin temel karşıtlığının “ilgili anne” ile “ilgisiz anne” olduğu saptanmıştır. Reklamda annelik, fedakârlık, çocuğun mutluluğu ve bakımı kavramlar kültürel olarak olumlanmaktadır. Banka söz konusu toplumsal kabulleri benimseyen ve destekleyen bir figür olarak sunulmaktadır. Sonuç olarak çalışma, reklam metinlerinin kurgusal ve yapısal düzenleriyle oluşturdukları anlamı ve bu anlamın oluşum süreçlerini ortaya koymaktadır. Bu yönüyle yazınsal çözümleme, reklam gibi diğer metin türlerinin çözümlenmesinde bir ilk aşama olarak değerlendirilebilir.

Kurmaca ve olgusal metinlerde teknolojiyi analiz etmek: Uygulamalı bir sosyosemiyotik metodolojiye doğru

Giuseppe Gabriele ROCCA — Wed, 31 Dec 2025 00:00:00 +0300

Bu makale, çağdaş sosyosemiyotiğin metin analizine uygulanışını göstermekte ve bireysel söylemlerin kolektif kültürel modelleri nasıl ortaya koyduğunu açıklamaktadır. Torino Üniversitesi'nde geliştirilen teorik sistematiğe dayanan bu çalışma, metinlerin gerçekliği yorumlamanın paylaşılan yollarını yansıtan tekrarlayan söylemsel yapılandırmaların tezahürleri olduğunu göstermektedir.

Sosyosemiyotik perspektif, metinleri izole nesneler olarak değil, karmaşık kültürel anlam ağları içine gömülü kültürel yapıtlar olarak ele almaktadır. Bireysel söylemler, tekrarlayan kültürel modelleri ifade etmektedir çünkü hem yazarlar hem de yorumcular ortak diller, pratikler ve deneyimlerle karakterize edilen paylaşılan kültürel alanlarda bulunmaktadırlar. Metinsel analiz yoluyla araştırmacılar, yerelleştirilmiş söylemleri kültürlerin belirli konuları nasıl tasavvur ettiğine dair daha geniş değerlendirmelere çevirebilmektedirler.

Greimas’ın Anlamın Üretken Yolu ve Lévi-Strauss'un mitik anlatılar üzerine araştırmalarından yola çıkan metodoloji, anlatı unsurlarının -karakterler, nesneler, çevreler- soyut değer sistemlerini ve dünya görüşlerini temsil eden göstergeler olarak nasıl işlev gördüğünü incelemektedir. Bu sosyosemiyotik analitik çerçeve, Perspektif ilkeleri (öznel değerler ve motivasyonlar) ile Varış Noktası ilkeleri (kolektif değerler ve düzen) arasındaki ilişkileri belirlemeye odaklanmakta ve böylece konu (genel tema) ve odak (bu tema ile ilgili benimsenen değer pozisyonları) kavramları aracılığıyla altta yatan değer sistemlerini ortaya çıkarmaktadır.

Çalışma, bu metodolojiyi hem kurmaca metinlerin hem de olgusal metinlerin analizi yoluyla göstermekte ve teknoloji ile toplumsal etkilerini ele almaktadır. Karşılaştırmalı analiz yoluyla çalışma, çağdaş toplumun teknolojiyi nasıl kavramsallaştırdığına dair, özellikle kapitalist mantıklar ile insani değerler arasındaki gerilimlerle ilgili bazı tekrarlayan kültürel modelleri belirlemektedir. Analizler, teknolojinin uygulanmasının temelindeki değer sistemlerine bağlı olarak yabancılaştırıcı ya da özgürleştirici olarak nasıl çeşitli şekillerde çerçevelendiğini ortaya koymakta ve böylece sosyosemiyotiğin toplumsal açıdan önemli temalar üzerine düşünceler için yararlılığını göstermektedir.

Gündelik geçicilik olarak mit: Roland Barthes’ın mitolojileri ve Nike tasarımlarında neoliberal anlatılar

Çağrı Barış KASAP — Wed, 31 Dec 2025 00:00:00 +0300

Roland Barthes’ın Mitolojiler (1957) adlı eseri, II. Dünya Savaşı sonrasında şekillenen tüketim kültürünün gündelik yaşam pratiklerindeki ideolojik yapıları çözümlemeyi amaçlayan bir dönüm noktasıdır. Barthes, dilsel ve görsel göstergelerin toplumsal bağlamlarından koparılarak evrensel, doğal ve kaçınılmazmış gibi sunulduğunu; böylece ideolojinin görünmezleştirilip normalleştirildiğini ileri sürer. Bu yaklaşım yalnızca yazılı metinlere değil, giysiden otomobile, reklamdan spor kültürüne kadar geniş bir görsel-maddi evrene uygulanabilir niteliktedir.

Bu makale, Barthes’ın mit kavrayışının güncel tasarım ve marka stratejilerinde nasıl yeniden üretildiğini Nike örneği üzerinden tartışır. Nike’ın spor ayakkabıları, sloganları ve reklam kampanyaları bireysel başarı, özgünlük, öznellik ve disiplin gibi neoliberal değerleri kültürel simgeler ve estetik kodlar aracılığıyla dolaşıma sokar. Böylece ürünler işlevsel nesneler olmaktan çıkar; arzuları, kimlik ideallerini ve toplumsal hiyerarşileri kuran sembolik yapılara dönüşür. Barthes’ın göstergebilimsel okuması, bu çağdaş mitlerin nasıl inşa edildiğini ve hangi ideolojik çıkarları doğal gösterdiğini anlamak için günümüzde hâlâ güçlü bir eleştirel araç sunar.

Çizgi filmlere göstergebilimsel bir yaklaşım: Temel Reis (Popeye) örneği

Mustafa Abdulkadir ÖZBEK — Wed, 31 Dec 2025 00:00:00 +0300

Bu çalışma, Temel Reis adlı çizgi filmde “ıspanak” nesnesinin anlatı içindeki işlevini ele alır ve bu incelemeyi Greimas’ın eyleyenler çizelgesini ve göstergebilimsel dörtgenini temel alarak gerçekleştirmeyi amaçlar. Çalışmadaki temel soru, ıspanağın kişiler ve olay akışı içinde nasıl bir işlev üstlendiği ve bu işlevin “güçlü” ve “güçsüz” anlamlarıyla nasıl ilişkilendiğidir. Yöntem olarak birbirini destekleyen iki aşamaya başvurulur. İlk olarak eyleyenler çizelgesi aracılığıyla çizgi filmdeki özne, nesne, yardımcı, engelleyici, gönderen ve alıcı gibi görevler belirlenir. Ardından göstergebilimsel dörtgen kullanılarak ıspanağın işlevi gösterilir. Araştırma gereci olarak geçmişte yayınlanan iki değişik bölümden alınan görüntüler kanıt niteliğinde kullanılır. Bu görüntülerden yola çıkarak Temel Reis’in anlatıdaki “güç” döngüsü çizelgeler üzerinde örneklenir. Görsellerin yorumlanmasında Roland Barthes’ın L'Obvie et l'Obtus'te açıkladığı okunabilir gösterge (l'obvie) temel alınır. Bu doğrultuda, anlatının merkezinde yer alan “ıspanak konservesi”, okunabilir gösterge ile incelenir ve izleyicide yarattığı hem anlam hem de etkiler üzerinden açıklanır. Bu çerçevede, çalışma Temel Reis çizgi dizisinde ıspanağın anlatıdaki işlevini incelemeyi üstlenir. Kapsam, seçili iki bölüm ve ondan alınan görüntülerle sınırlıdır. Çözümleme anlatıda bulunan okunabilir göstergeye (l’obvie) odaklanır. Böylece, ıspanak örneği Greimas’ın eyleyenler çizelgesi ve göstergebilimsel dörtgeni üzerine uygulanır ve anlatıda üstlendiği görev incelenir.

Sira, terörizm karşısında Sahel bölgesinin dayanıklılığını anlatan şiirsel bir metafor

Mahamadou Hassane CISSÉ — Wed, 31 Dec 2025 00:00:00 +0300

Sira (2023) filmi, düğününü kutlamak için çölü geçen teröristlerin ailesindeki tüm erkekleri katletmesine çaresizce tanık olan genç bir kız olan Sira’nın hikâyesini anlatıyor. Tecavüze uğrayan ve çölde tek başına terk edilen Sira, yalnızca hayatta kalmak için gereken içsel gücü değil, aynı zamanda işkencecileriyle savaşmak ve sonunda toplumunu özgürleştirmek için gereken cesareti ve öfkeyi de bulur. Kadınsı bir yüze sahip, kanunsuz ve inançsız erkeklerin zulmünden doğan ve ardından cehennemsi bir ortamda gerçekleşen bir direnç biçimine tanık oluyoruz. Bu makale, bu filmden yola çıkarak direnç figürünün şiirselliğini ve genel olarak Afrika sinematografik yaratımında modellenmesiyle ilgili sorunları inceliyor. Bunu yapmak için bir yandan eşi benzeri görülmemiş bir şiddete maruz kalan öznenin direncinin gücünü, diğer yandan da bu direncin sinematize edilmesinin zorluklarını, yani terörist hidraya karşı mücadelede bir aktör olarak sinemanın arındırıcı ve toplumsal işlevlerini belirlemek amacıyla, teorik araçlarını topolojik göstergebilim ve kültür göstergebiliminden ödünç alan bir yaklaşıma dayanmaktadır. Genel olarak, bu düşünce, Afrika'daki sanatın bağlılığı ve zamanlarının gerçeklerine tanıklık etmek, en hassas olanlar da dahil olmak üzere tüm konuları ele almaya cesaret etmekle görevli Afrikalı yönetmenlerin mesleki bilinci sorusunu gündeme getirmektedir. Böylece sinemayı kıtanın sosyal ve ekonomik kalkınması için bir kaldıraç haline getireceklerdir.

Samipaşazade Sezai’nin “Kediler” hikâyesi üzerine bir yazınsal göstergebilim çözümlemesi

Ali İlkan İZGİ, Özlem ASLAN — Wed, 31 Dec 2025 00:00:00 +0300

Türk yazınında modern öykücülüğün öncülerinden biri olarak kabul edilen Samipaşazade Sezai, özellikle Küçük Şeyler adlı yapıtıyla bireyin iç dünyasına yönelen, gündelik yaşamın sıradan görünen olgularını edebî bir üslupla yansıtan kısa hikâyeler kaleme almıştır. Bu çalışmanın temel amacı, Küçük Şeyler anlatısında yer alan “Kediler” hikâyesini yazınsal göstergebilim kuramı çerçevesinde çözümleyerek metnin çok katmanlı anlam evrenini ortaya koymaktır. Çalışmada göstergebilim yalnızca bir yöntem olarak değil; metnin biçimsel, estetik ve kültürel boyutlarını görünür kılan, okuyucuyu çözümleme sürecine aktif biçimde dâhil eden bir kuramsal yaklaşım olarak benimsenmiştir. Bu doğrultuda araştırma nesnesinin betisel, anlatısal ve izleksel anlam düzeyleri ayrı ayrı incelenmiş ve metnin anlam evreninin nasıl oluştuğu ortaya çıkarılmıştır. Bu süreçte “Kediler” hikâyesi, kendi içerisinde bağımsız birer anlam evreni olarak ele alınmış; karakterlerin tematik rolleri ile olay örgüsü, zaman ve uzam ilişkileri yazınsal göstergebilim bağlamında değerlendirilmiştir. Sonuç olarak bu çalışma, Küçük Şeyler anlatısını Türk öykücülüğünün modernleşme sürecindeki yerini belirginleştiren bir inceleme olarak öne çıkarmaktadır. Bununla birlikte çözümleme, yazınsal göstergebilim yönteminin edebî metin çözümlemelerine uygulanışını örnekleyerek alana hem kuramsal hem de uygulamalı düzeyde katkıda bulunmaktadır. Çözümlemeler sonucunda, “Kediler” hikâyesinin çok katmanlı bir yapı sergilediği; betisel, anlatısal ve izleksel düzeylerde gerçekleştirilen çözümlemeler aracılığıyla metnin derin anlam katmanlarının ortaya çıkarıldığı saptanmıştır. Ayrıca Samipaşazade Sezai’nin gündelik hayatın sıradan görünen unsurlarını simgesel bir üslupla işleyerek bireyin iç dünyasını görünür kıldığı belirlenmiştir.

Greimas ve Barthes yaklaşımlarıyla Sana Gül Bahçesi Vadetmedim: Yapısal ve ideolojik çözümleme

Demet ERDEM — Wed, 31 Dec 2025 00:00:00 +0300

Göstergebilim, anlatı metinlerinin yapısal ögelerini ve bu ögeler arasındaki ilişkileri çözümlemeyi amaçlayan bir bilimsel yaklaşımdır. Göstergebilimsel Dörtgen (Fr. carré sémiotique), Algirdas Julien Greimas tarafından geliştirilen anlamlama göstergebiliminin mantıksal ve çizimsel temsili olup, anlam evrenlerini oluşturan soyut birimleri ve bu birimler arasındaki ilişkileri belirleyip sınıflandırmaya yönelik bir yöntemdir. Greimas’ın yapısalcı modeli, anlatıların eyleyenler, karşıtlıklar ve soyut anlam birimleri arasındaki ilişkilerin saptanmasına; dolayısıyla anlatı izlenceleri üzerinden çözümlenmesine olanak tanımaktadır. Buna karşılık, Roland Barthes’ın mit kuramı, anlamın toplumsal ve ideolojik düzlemde nasıl kurulduğunu ve yeniden nasıl üretildiğini açığa çıkarmaktadır. Joanne Greenberg’in Sana Gül Bahçesi Vadetmedim adlı romanı, bireysel kimlik arayışları ile toplumsal normlar arasındaki etkileşimi gözler önüne sermektedir. Bu çalışmanın temel motivasyonu, söz konusu romandaki bireysel ve toplumsal anlam katmanlarının tek bir yöntemle açıklanamayacağı düşüncesine dayanmaktadır. Araştırma, nitel araştırma deseninde tasarlanmış olup, doküman analizi yöntemiyle roman metni üzerinde göstergebilimsel çözümleme gerçekleştirilmiştir. Çözümleme süreci iki aşamalı olarak yürütülmüştür. İlk aşamada, Greimas’ın eyleyenler modeli ve anlamsal karşıtlıklar kuramı aracılığıyla anlatı örgüsü çözümlenmiş; özne, nesne, yardımcı ve engelleyici roller belirlenmiş; temel karşıtlıklar dörtgeni üzerinden romandaki çatışma eksenleri ortaya çıkarılmıştır. Bu bağlamda, Deborah’ın özne konumunda yer aldığı, değer nesnesine ulaşma sürecinde yardımcı ve engelleyici eyleyenlerin belirleyici olduğu saptanmıştır. İkinci aşamada ise Barthes’ın mit kuramı kullanılarak “delilik”, “hastane” ve “dil” temalarının ideolojik işlevleri incelenmiştir. Delilik, bireysel bir rahatsızlık olmanın ötesinde, toplumsal düzeni tanımlayıp sınırlandıran bir mit olarak değerlendirilmiştir. Hastane, yalnızca bir tedavi mekânı değil, aynı zamanda toplumsal normların yeniden üretildiği ideolojik bir alan olarak ele alınmıştır. Dil ise Deborah’un iç dünyası ile toplumsal beklentiler arasındaki gerilimi yansıtan bir araç olarak yorumlanmıştır. Bu çözümlemeler, bireysel kimlik arayışı ile toplumsal düzen arasındaki etkileşimi görünür kılmaktadır. Bulgular, edebî metinlerin çok katmanlı doğasının tek bir kuramsal yaklaşımla tam olarak kavranamayacağını; yapısal (Greimasçı) çözümleme ile ideolojik (Barthesçı) çözümlemenin birlikte kullanılmasının anlamı daha bütüncül biçimde açığa çıkardığını göstermektedir. Sonuç olarak, bu araştırma edebiyat çözümlemelerinde yöntemsel çeşitliliğin önemine dikkat çekmekte ve çok katmanlı çözümlemelerin, edebî metinlerin derin yapısını anlamada sağladığı katkıyı ortaya koymaktadır.